«Ilm-fan qahramonlari — yoshlarga namuna» loyihasi

«BIR IXTIRO TARIXI»

Yurak jarrohligida xavfni oldindan ko‘rish: IAP 8590-son patent qanday tug‘ildi

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot institutining «Bir ixtiro tarixi» ruknida bugun O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan berilgan IAP 8590-son ixtiro patenti haqida hikoya qilamiz. Ixtiro «Aortokoronar shuntlashning operatsiyadan keyingi noinfeksion asoratlarini bashorat qilish va differensiallangan profilaktika usuli» deb nomlanadi. Bu rasmiy nom ortida yurak jarrohligi amaliyotidan tug‘ilgan savol, uzoq izlanish va jamoaviy mehnat turadi.

Savol amaliyotdan tug‘ildi

Aortokoronar shuntlash — yurakni qon bilan ta’minlovchi koronar arteriyalar torayib qolgan bemorlarda bajariladigan murakkab operatsiya. Jarroh qon uchun yangi yo‘l ochadi: torayib qolgan joyni chetlab o‘tuvchi o‘ziga xos «ko‘prik» — shunt quradi. Biroq operatsiyaning muvaffaqiyatli o‘tgani hali hammasi emas. Bemor uchun operatsiyadan keyingi kunlar ham xuddi shunday muhim.

Kardiojarrohlik amaliyotida shifokorlar yaxshi biladi: operatsiyadan keyingi asoratlar faqat infeksiya bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Noinfeksion asoratlar mikroblar sabab bo‘lmagan, balki organizmning katta jarrohlik aralashuviga javobi, a’zo va tizimlar faoliyatidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq holatlardir. Ular bemorning tiklanishini sekinlashtirishi, shifoxonada bo‘lish muddatini uzaytirishi va qo‘shimcha davolashni talab qilishi mumkin.

Ixtiro mualliflari oldida turgan savol oddiy, ammo o‘ta mas’uliyatli edi: qaysi bemorda bunday asorat rivojlanish ehtimoli yuqoriroq ekanini oldindan bilish mumkinmi? Agar bilsak, barcha bemorlarga bir xil emas, balki har biriga o‘z xavfiga mos oldini olish choralarini qo‘llay olamizmi?

«Bashorat» va «differensiallangan profilaktika» nima degani?

Ixtiro nomidagi ikki asosiy tushunchani oddiy tilda shunday tushuntirish mumkin. Bashorat qilish — bemorning klinik ma’lumotlari asosida operatsiyadan keyingi noinfeksion asorat rivojlanish xavfini oldindan baholash. Ya’ni shifokor «asorat yuzaga kelgach davolash» o‘rniga «xavfni oldindan ko‘rish» imkoniga ega bo‘ladi.

Differensiallangan profilaktika — barcha bemorlarga yagona andoza bo‘yicha emas, balki aniqlangan xavf darajasiga qarab tabaqalashtirilgan oldini olish choralarini qo‘llash. Xavfi yuqori bemorga ko‘proq e’tibor va kuchaytirilgan kuzatuv, xavfi past bemorga esa ortiqcha aralashuvlarsiz belgilangan parvarish. Jarroh va shifokorlar uchun bu qaror qabul qilishda aniq mezon, bemor uchun esa xavfsizroq va o‘ziga mos davolash yo‘li demakdir.

G‘oyadan usulgacha

Ixtiro bir kunda tug‘ilmadi. Dastlab yurak jarrohligi amaliyotidagi kuzatuvlar, operatsiyadan keyingi davrning kechishi va shifokorlar duch kelgan klinik vaziyatlar tahlil qilindi. Masalani har tomonlama ko‘rish uchun turli yo‘nalishdagi mutaxassislar tajribasini birlashtirgan multidisiplinar jamoa shakllandi: jarrohlik, operatsiyadan keyingi parvarish va tashxis masalalari birgalikda ko‘rib chiqildi.

Keyingi bosqichda g‘oya ilmiy asosda tekshirildi. Klinik ma’lumotlar tizimlashtirildi, asoratlar xavfi bilan bog‘liq omillar o‘rganildi, bashorat mezonlari va ularga mos profilaktika choralari ishlab chiqildi hamda amaliyot sharoitida asoslab berildi. Har bir xulosa qayta-qayta muhokama qilindi — chunki gap bemor salomatligi haqida boradi.

Natijada aniq ketma-ketlikka ega usul shakllandi: avval xavf baholanadi, so‘ng uning darajasiga ko‘ra profilaktika taktikasi tanlanadi. Aynan shu yangilik va amaliy qo‘llanish imkoniyati natijani ixtiro sifatida rasmiylashtirishga asos bo‘ldi.

Talabnomadan patentgacha

Ilmiy natijani ixtiro sifatida himoyalash — alohida mehnat. Mualliflar ixtiro mohiyatini, uning mavjud yondashuvlardan farqini va ixtiro formulasini aniq, huquqiy talablarga mos tilda bayon etuvchi talabnoma hujjatlarini tayyorladi. Talabnoma 2026-yil 2-mayda kelib tushdi va unga IAP 20260354 raqami berildi; shu sana ixtironing ustuvorlik sanasi hisoblanadi.

Shundan so‘ng talabnoma belgilangan tartibda ekspertizadan o‘tkazildi. Ijobiy natijaga ko‘ra 2026-yil 9-iyunda ixtiro O‘zbekiston Respublikasi Ixtirolar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi va O‘zbekiston Respublikasining «Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari to‘g‘risida»gi Qonuniga asosan Adliya vazirligining IAP 8590-son ixtiro patenti berildi. Patent O‘zbekiston Respublikasi hududida 2026-yil 2-maydan boshlab, patent boji o‘z vaqtida to‘langan taqdirda, 20 yil mobaynida amal qiladi.

Patent olish bosqichlari

Sana	Bosqich
02.05.2026	Talabnoma kelib tushdi, unga IAP 20260354 raqami berildi
02.05.2026	Ixtironing ustuvorlik sanasi
02.05.2026 — 09.06.2026	Talabnoma belgilangan tartibda ekspertizadan o‘tkazildi
09.06.2026	Ixtiro O‘zbekiston Respublikasi Ixtirolar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi; Adliya vazirligining IAP 8590-son patenti berildi
02.05.2026 dan 20 yil	Patentning amal qilish muddati (patent boji o‘z vaqtida to‘langanda)

Ixtiro mualliflari

Ixtiro mualliflari: YARBEKOV RUSTAM RAIMKULOVICH, ARIPOVA TAMARAXON UKTAMOVNA, TESHAYEV ULUG‘BEK SHUXRATOVICH, TESHAYEV SHUXRAT JUMAYEVICH, MURADOV MAKSUD MARUFOVICH, NISHONOV NASIRULLO ABDULXAMIDOVICH, XAMDAMOV BAXTIYOR ZARIFOVICH, AXMEDOV XAYOTJON ERKINOVICH va MATKARIMOV SHOXJAXON ULUGBEK O‘G‘LI. Ixtiro jamoaviy ilmiy mehnat samarasi bo‘lib, uning har bir muallifi natijaga o‘z hissasini qo‘shgan.

Bemor uchun nima beradi?

Mazkur ixtiro mo‘jizaviy davo emas — u yurak jarrohligida qaror qabul qilishni yanada asosli qiluvchi, patent bilan himoyalangan ilmiy usul. Uning asosiy g‘oyasi — asoratni kutib turish emas, balki uni oldindan ko‘rish va har bir bemorga mos choralarni o‘z vaqtida belgilash. Bu yondashuv zamonaviy tibbiyotning bemorga yo‘naltirilgan, shaxsiylashtirilgan tamoyillariga mos keladi.

«Bir ixtiro tarixi» ruknidagi bu hikoya kundalik klinik amaliyotda tug‘ilgan savol ilmiy izlanish va qat’iyat tufayli huquqiy himoyalangan natijaga qanday aylanishining yorqin misolidir. Yosh tadqiqotchilar uchun esa u muhim haqiqatni eslatadi: ilm yo‘li bemorning yonidan — amaliyotdagi muammoni ko‘ra bilishdan boshlanadi.

«ILM BILAN ERISHILGAN YUTUQ»

Yurak jarrohligi sohasidagi ixtiroga davlat patenti berildi

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy hamjamiyati uchun quvonarli yangilik: «Aortokoronar shuntlashning operatsiyadan keyingi noinfeksion asoratlarini bashorat qilish va differensiallangan profilaktika usuli» ixtirosiga O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining IAP 8590-son patenti berildi. Ixtiro 2026-yil 9-iyunda O‘zbekiston Respublikasi Ixtirolar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi.

Ixtiro aortokoronar shuntlash operatsiyasidan keyingi noinfeksion asoratlar xavfini oldindan baholash va xavf darajasiga mos profilaktika choralarini tanlash usulini taklif etadi.

Patent	IAP 8590 (O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi)
Ixtiro nomi	Aortokoronar shuntlashning operatsiyadan keyingi noinfeksion asoratlarini bashorat qilish va differensiallangan profilaktika usuli
Talabnoma	IAP 20260354 (kelib tushgan sana: 02.05.2026; ustuvorlik sanasi: 02.05.2026)
Reyestr	09.06.2026 — Ixtirolar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazilgan
Muddat	20 yil, 02.05.2026 dan (patent boji o‘z vaqtida to‘langanda)
Patent egalari	1) YARBEKOV RUSTAM RAIMKULOVICH; 2) ARIPOVA TAMARAXON UKTAMOVNA; 3) TESHAYEV ULUG‘BEK SHUXRATOVICH; 4) TESHAYEV SHUXRAT JUMAYEVICH; 5) MURADOV MAKSUD MARUFOVICH; 6) NISHONOV NASIRULLO ABDULXAMIDOVICH; 7) XAMDAMOV BAXTIYOR ZARIFOVICH; 8) AXMEDOV XAYOTJON ERKINOVICH
Ixtiro mualliflari	Patent egalarining barchasi (1–8) hamda MATKARIMOV SHOXJAXON ULUGBEK O‘G‘LI

Patent — ilmiy natijaning yangiligi va amaliy ahamiyati davlat tomonidan e’tirof etilganining rasmiy tasdig‘i. Bunday yutuqlar institutning ilmiy obro‘sini mustahkamlaydi, talabalar, klinik ordinatorlar va yosh olimlarni ilmiy-tadqiqot va ixtirochilik faoliyatiga ruhlantiradi. «Ilm-fan qahramonlari — yoshlarga namuna» loyihasining maqsadi ham aynan shu: ilm bilan erishilgan haqiqiy natijalarni va ularning mualliflarini yoshlarga ibrat sifatida ko‘rsatish.

Mazkur materiallar Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi yig‘ilishi bayonining 8.6-bandi ijrosi doirasida institutning rasmiy veb-sayti va ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarida «Bir ixtiro tarixi» va «Ilm bilan erishilgan yutuq» ruknlari ostida e’lon qilinadi. Ruknlarda har hafta yangi materiallar berib boriladi.

#BirIxtiroTarixi  #IlmBilanErishilganYutuq  #IlmFanQahramonlari

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti

Matbuot / axborot xizmati   •   2026-yil oktabr

Asos: Adliya vazirligi IAP 8590-son patent; Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi 2026-yil 5-sentabrdagi yig‘ilish bayoni 8-bandi. Ijro: Hujjat kodi RJ38877409, 8.6-band (muddat: 9 Oktabr 2026; mas’ullar: Z.S.Baxranova, M.M.Amonov).