O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOG‘LIQNI SAQLASH VAZIRLIGI

ABU ALI IBN SINO NOMIDAGI BUXORO DAVLAT TIBBIYOT INSTITUTI

«Ilm-fan qahramonlari — yoshlarga namuna» loyihasi

Ruknlar: «Bir ixtiro tarixi»  |  «Ilm bilan erishilgan yutuq»

«BIR IXTIRO TARIXI»

Buyrak kasalligi og‘irligini uch laborator ko‘rsatkich bilan baholash: FAP 3109-son patent qanday tug‘ildi

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot institutining «Bir ixtiro tarixi» ruknida bugun O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan berilgan FAP 3109-son foydali modelga patent haqida hikoya qilamiz. Foydali model «Surunkali buyrak kasalligi klinik og‘irlik darajasini mikroelementlar va immun markerlar asosida bashorat qilish usuli» deb nomlanadi. Bu rasmiy nom ortida nefrologiya amaliyotidagi muhim savol, laboratoriya izlanishlari va jamoaviy mehnat turadi.

Surunkali buyrak kasalligi nima?

Buyraklar organizmning tabiiy «filtri»: ular qonni moddalar almashinuvi qoldiqlaridan tozalaydi, suv va tuzlar muvozanatini saqlaydi. Surunkali buyrak kasalligi (SBK) — buyraklar faoliyati uzoq vaqt davomida asta-sekin pasayib boradigan holat. Kasallik ko‘pincha sezilarli belgilarsiz boshlanadi, shu bois uni erta aniqlash va qanchalik og‘ir kechayotganini to‘g‘ri baholash juda muhim.

Foydali model tavsifida qayd etilganidek, SBK bugungi kunda global sog‘liqni saqlash tizimidagi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Kasallikning erta bosqichda aniqlanishi, og‘irlik darajasining to‘g‘ri baholanishi va davolashga individual yondashuvni tanlash sog‘lomlashtirish strategiyasining muhim qismini tashkil etadi.

Savol: kasallikning «yashirin» tomonini qanday o‘lchash mumkin?

Klinik amaliyotda SBK og‘irligi, xalqaro KDIGO 2012 klinik qo‘llanmasiga ko‘ra, asosan glomerulyar filtratsiya tezligi, kreatinin darajasi va albuminuriya ko‘rsatkichlari asosida aniqlanadi. Bu buyrak qanchalik ishlayotganini ko‘rsatuvchi keng qo‘llaniladigan standart mezonlar.

Biroq SBK ko‘p omilli kasallik: uning rivojlanishida yallig‘lanish jarayonlari, temir almashinuvi va mikroelementlar muvozanatining buzilishi ham muhim o‘rin tutadi. Mualliflar mavjud yondashuvlarni tahlil qilib, shunday xulosaga kelishdi: standart mezonlarda yallig‘lanish (sitokinlar), temir almashinuvi (ferritin) va rux kabi omillar hisobga olinmagan; ayrim ilmiy ishlarda esa ferritin, yallig‘lanish va rux o‘rtasidagi bog‘liqlik alohida o‘rganilgan, ammo ular kasallik og‘irligini aniqlaydigan yagona ballik tizimga birlashtirilmagan.

Shu tariqa savol tug‘ildi: kasallikning turli patogenetik jihatlarini bir vaqtning o‘zida aks ettiradigan, oddiy va amaliyotda qo‘llash uchun qulay baholash usulini yaratish mumkinmi?

Yechim: uch marker — bitta integral ball

Mualliflar taklif etgan usulda bemorning qon yoki siydik namunasida kasallikning uch xil tomonini aks ettiruvchi uchta laborator ko‘rsatkich aniqlanadi:

— Interleykin-8 (IL-8) — organizmdagi yallig‘lanish jarayonining faolligini ko‘rsatuvchi «signal» oqsili (sitokin); ELISA usulida aniqlanadi;

— Ferritin — temir almashinuvini tavsiflovchi oqsil; immunokimyoviy tahlil bilan aniqlanadi;

— Rux — organizm uchun zarur mikroelement; atom-absorbsiya spektrofotometriyasi yoki kolorimetrik reagentlar yordamida aniqlanadi.

Har bir ko‘rsatkichga oldindan belgilangan chegaraviy qiymatlar bo‘yicha 0, 1 yoki 2 ball beriladi, so‘ng ballar qo‘shiladi: S = B(IL-8) + B(Ferritin) + B(Rux). Umumiy integral ball 0 dan 6 gacha bo‘ladi va unga qarab SBK og‘irlik darajasi aniqlanadi.

Ballik baholash tizimi (foydali model tavsifi asosida)

Ko‘rsatkich	0 ball	1 ball	2 ball
IL-8, pg/ml	0–50	51–100	>100
Ferritin, ng/ml	30–300	301–500	>500
Rux, μmol/l	10–18	7–9	<7

Umumiy ball (S)	SBK og‘irlik darajasi
0–2 ball	Yengil daraja
3–4 ball	O‘rtacha daraja
5–6 ball	Og‘ir daraja

Laboratoriyada sinov

Tavsifda keltirilishicha, taklif etilgan usul klinik laboratoriya sharoitida sinovdan o‘tkazilgan: tadqiqotda SBK bilan kasallangan 30 nafar bemor va 10 nafar sog‘lom kishidan iborat nazorat guruhi ishtirok etgan. Bemorlarning qon namunalarida IL-8, ferritin va rux darajalari aniqlanib, ballik tizim asosida baholangan.

Natijalarga ko‘ra, yengil darajadagi bemorlarda umumiy ball 1–2 oralig‘ida bo‘lgan, o‘rtacha darajada 3–4 ball, og‘ir bemorlarda esa 5–6 ball qayd etilgan. Mualliflar ta’kidlashicha, bu natijalar klinik tashxis bilan mos kelgan.

Talabnomadan patentgacha

Ilmiy natijani huquqiy himoyalash — alohida mehnat. Mualliflar foydali modelning qo‘llanish sohasi, analoglar tahlili, yangiligi, vazifasi va texnik natijasi bayon etilgan talabnoma hujjatlarini tayyorladi. Talabnoma 2025-yil 14-iyulda kelib tushdi va unga FAP 20250242 raqami berildi; shu sana ustuvorlik sanasi hisoblanadi.

Talabnoma belgilangan tartibda ko‘rib chiqilgach, 2026-yil 10-iyulda foydali model O‘zbekiston Respublikasi Foydali modellar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi va O‘zbekiston Respublikasining «Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari to‘g‘risida»gi Qonuniga asosan Adliya vazirligining FAP 3109-son foydali modelga patenti berildi. Patent O‘zbekiston Respublikasi hududida 2025-yil 14-iyuldan boshlab, patent boji o‘z vaqtida to‘langan taqdirda, 5 yil mobaynida amal qiladi.

Patent olish bosqichlari

Sana	Bosqich
14.07.2025	Talabnoma kelib tushdi, unga FAP 20250242 raqami berildi
14.07.2025	Foydali modelning ustuvorlik sanasi
14.07.2025 — 10.07.2026	Talabnoma belgilangan tartibda ko‘rib chiqildi
10.07.2026	Foydali model O‘zbekiston Respublikasi Foydali modellar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi; Adliya vazirligining FAP 3109-son patenti berildi
14.07.2025 dan 5 yil	Patentning amal qilish muddati (patent boji o‘z vaqtida to‘langanda)

Foydali model mualliflari

Foydali model mualliflari va patent egalari: SULAYMANOVA GULNOZA TULKINJONOVNA, AXMEDOVA NILUFAR SHARIPOVNA va NURULLOYEV SUXROB OZODOVICH. Bu natija jamoaviy ilmiy mehnat samarasi bo‘lib, uning har bir muallifi o‘z hissasini qo‘shgan.

Shifokor va bemor uchun nima beradi?

Shifokor uchun bu usul laborator natijalarni yagona, tushunarli raqamga keltiradi: kasallik og‘irligi taxminiy emas, balki aniq chegaraviy qiymatlar va ballar asosida baholanadi. Tavsifga ko‘ra, bu bemor holatiga qarab individual davolash yondashuvini ishlab chiqish, dori-darmon dozalarini aniqlashtirish va terapiya monitoringini olib borish, ko‘rsatkichlar o‘zgarishini dinamikada kuzatish imkonini beradi. Usul ELISA, kolorimetrik testlar kabi oddiy laboratoriya vositalari va jadval asosida ishlaydi.

Bemor uchun esa bu kasallikning faqat buyrak faoliyati ko‘rsatkichlari emas, balki yallig‘lanish, temir almashinuvi va mikroelementlar holati ham hisobga olingan holda baholanishi, ya’ni o‘ziga mos davolash yo‘lini tanlash uchun qo‘shimcha asos demakdir. Ta’kidlash joiz: usul standart mezonlarni bekor qilmaydi, balki ularni immunobiokimyoviy ko‘rsatkichlar bilan to‘ldiradi.

«Bir ixtiro tarixi» ruknidagi bu hikoya laboratoriya tahlili natijalarini to‘g‘ri tizimlashtirish klinik qaror qabul qilishni qanchalik yengillashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Yosh tadqiqotchilar uchun esa u muhim haqiqatni eslatadi: yangilik ko‘pincha mavjud bilimlarni yangicha bog‘lay olishdan boshlanadi.

«ILM BILAN ERISHILGAN YUTUQ»

Nefrologiya sohasidagi foydali modelga davlat patenti berildi

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy hamjamiyati uchun quvonarli yangilik: «Surunkali buyrak kasalligi klinik og‘irlik darajasini mikroelementlar va immun markerlar asosida bashorat qilish usuli» foydali modeliga O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining FAP 3109-son patenti berildi. Foydali model 2026-yil 10-iyulda O‘zbekiston Respublikasi Foydali modellar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi.

Foydali model bemorning qon yoki siydik namunasida IL-8, ferritin va rux miqdorlarini aniqlash, ularni ballik tizimda baholash va umumiy integral ball (0–6) asosida surunkali buyrak kasalligini yengil, o‘rtacha yoki og‘ir darajaga tasniflash usulini taklif etadi.

Patent	FAP 3109 — foydali modelga patent (O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi)
Foydali model nomi	Surunkali buyrak kasalligi klinik og‘irlik darajasini mikroelementlar va immun markerlar asosida bashorat qilish usuli
IPC indeksi	G01N 33/543
Talabnoma	FAP 20250242 (kelib tushgan sana: 14.07.2025; ustuvorlik sanasi: 14.07.2025)
Reyestr	10.07.2026 — Foydali modellar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazilgan
Muddat	5 yil, 14.07.2025 dan (patent boji o‘z vaqtida to‘langanda)
Patent egalari	1) SULAYMANOVA GULNOZA TULKINJONOVNA; 2) AXMEDOVA NILUFAR SHARIPOVNA; 3) NURULLOYEV SUXROB OZODOVICH
Foydali model mualliflari	Patent egalarining barchasi (1–3)

Patent — ilmiy natijaning yangiligi va amaliy ahamiyati davlat tomonidan e’tirof etilganining rasmiy tasdig‘i. Bunday yutuqlar institutning ilmiy obro‘sini mustahkamlaydi, talabalar, klinik ordinatorlar va yosh olimlarni ilmiy-tadqiqot va ixtirochilik faoliyatiga ruhlantiradi. «Ilm-fan qahramonlari — yoshlarga namuna» loyihasining maqsadi ham aynan shu: ilm bilan erishilgan haqiqiy natijalarni va ularning mualliflarini yoshlarga ibrat sifatida ko‘rsatish.

Mazkur materiallar Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi yig‘ilishi bayonining 8.6-bandi ijrosi doirasida institutning rasmiy veb-sayti va ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarida «Bir ixtiro tarixi» va «Ilm bilan erishilgan yutuq» ruknlari ostida e’lon qilinadi. Ruknlarda har hafta yangi materiallar berib boriladi.

#BirIxtiroTarixi  #IlmBilanErishilganYutuq  #IlmFanQahramonlari

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti

Matbuot / axborot xizmati   •   2026-yil oktabr

Asos: Adliya vazirligi FAP 3109-son foydali modelga patent; Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi 2026-yil 5-sentabrdagi yig‘ilish bayoni 8-bandi.