Kuyish — kundalik hayotda eng ko‘p uchraydigan jarohatlardan biri. Bir lahzalik ehtiyotsizlik, to‘kilib ketgan qaynoq suv terining shikastlanishiga, kuchli og‘riq, achishish va uzoq davolanishga sabab bo‘lishi mumkin. Ixtiro tavsifida keltirilgan ilmiy adabiyot ma’lumotlariga ko‘ra, kuyish jarohati har 10 ming aholidan 20 nafarida uchraydi, jabrlanganlarning 97,5 foizigacha qismini esa yengil va o‘rta og‘irlikdagi kuyishlar tashkil etadi. Bunday bemorlarning aksariyati ixtisoslashgan kuyish markazlarida emas, balki umumjarrohlik statsionarlarida va ambulator sharoitda davolanadi.

I va II darajali kuyishlar yuzaki kuyishlar hisoblanadi. Biroq «yuzaki» degani «yengil» degani emas: bemor og‘riq, shish, qizarish va pufakchalardan aziyat chekadi, jarohatga infeksiya tushsa, davolanish cho‘ziladi. Tavsifda ta’kidlanganidek, kuyish jarohatini mahalliy davolash kasallikning asoratsiz kechishida hal qiluvchi o‘rin tutadi, yara jarayonining barcha bosqichlarida birdek samarali universal preparat esa hanuzgacha mavjud emas. Shu bois bu muammo respublikamizning barcha hududlari, jumladan, Buxoro tibbiyot muassasalari uchun ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.

Mamlakatimizda bu yo‘nalishda ilmiy izlanishlar avvaldan olib borilgan. Ixtiro tavsifida Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazining kombustiologiya bo‘limida turli yara qoplamalari va mahalliy vositalarni qo‘llash tajribasi tahlil qilingan. Mualliflar A.D.Fayazov va D.A.Ruzimuratovning kuyish jarohatlarini mahalliy davolashning zamonaviy usullariga bag‘ishlangan maqolasini eng yaqin analog sifatida tanlaganlar. Unda I–II darajali kuyishlarda qo‘llaniladigan an’anaviy konservativ davolash — avaylovchi rejim, og‘riq qoldiruvchi va yallig‘lanishga qarshi vositalar, kuyish yuzasiga antiseptik eritmalar bilan ishlov berish, epitelizatsiyalovchi malhamlar va dinamik kuzatuv bayon etilgan.

Ammo bu yondashuvning ham zaif tomonlari bor. Tavsifda qayd etilishicha, an’anaviy konservativ davolash og‘riqni har doim ham tez bartaraf eta olmaydi, infeksiya va asoratlarning oldini har doim ham olmaydi, holatlarning 10–20 foizida jarrohlik aralashuviga ehtiyoj tug‘iladi, fizioterapiya esa nospetsifik ta’sir ko‘rsatadi. Eng muhimi — mahalliy davolashda qat’iy dozalar va sxemalarning yo‘qligi to‘qimalar tiklanishini sekinlashtirishi va yallig‘lanishni surunkali tusga kiritishi mumkin.

Ixtiro mualliflari oldida oddiy, ammo muhim savol turardi: qimmat va murakkab texnologiyalarga murojaat qilmasdan, qo‘l ostidagi vositalarni aniq dozalangan yagona sxemaga birlashtirib, og‘riqni tezroq qoldirish, infeksiya xavfini kamaytirish va terining tiklanishini tezlashtirish mumkinmi?

Javob izlash patent-axborot qidiruvidan boshlandi. Mualliflar kuyishlarni davolashning ma’lum usullarini — o‘stirilgan hujayralar, allogen fibroblastlar, keratinotsitlar va ildiz hujayralarini ko‘chirib o‘tkazishga asoslangan hujayra texnologiyalarini, xitozan asosidagi gellar va membranali bog‘lamlarni o‘rganib chiqdilar. Ularning aksariyati hujayralarni o‘stirish uchun maxsus uskunalar va xodimlarni talab qilishi, allogen material qo‘llanilgani sababli huquqiy cheklovlarga egaligi, gellarni tayyorlash murakkabligi yoki usulning qimmat va qiyin erishiladigan ekani aniqlandi. Shu sababli olimlar boshqa yo‘lni tanladilar: amaliyotda mavjud vositalarni bir-birini to‘ldiradigan kompleksga birlashtirish.

Tanlov to‘rt «ishtirokchi»ga to‘xtadi. Birinchisi — dala yalpizi (Mentha arvensis) efir moyi: u sovituvchi, og‘riq qoldiruvchi va yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi. Ikkinchisi — xitozan: kuyish yuzasida himoya biopardasini hosil qilib, mikroblar kirishiga to‘sqinlik qiladi va regeneratsiyani rag‘batlantiradi. Uchinchisi — dekspantenol: teriga tushgach pantoten kislotaga aylanadi va epitelizatsiyani tezlashtiradi. To‘rtinchisi — past intensivlikdagi lazer nuri: avval ultrabinafsha spektr yallig‘lanishga qarshi, so‘ng qizil spektr regenerativ ta’sir ko‘rsatadi.

Usulning samaradorligi ixtiro tavsifida keltirilgan klinik misollarda ko‘rsatib berilgan. 2023-yil may oyida bo‘limga qaynoq suvdan bilak sohasi kuygan (tana yuzasining 3 foizi) 2000-yilda tug‘ilgan bemor ayol yotqizilgan. Taklif etilgan usul bilan davolash boshlanganidan keyin ikkinchi kuniyoq og‘riq va achishish sezilarli kamaygan, uchinchi kuni shish qaytib, pufakchalar qurib, epitelizatsiya boshlangan, beshinchi kunga borib esa teri chandiq va pigmentatsiyasiz to‘liq tiklangan. Ikkinchi misolda 2023-yil iyun oyida boldirining old yuzasi qaynoq suvdan kuygan (tana yuzasining 4 foizi) 2007-yilda tug‘ilgan bemorda sakkizinchi kunga borib teri qoplami to‘liq tiklangan, infeksiya yoki allergik reaksiya qayd etilmagan.

Izlanishlar natijasi rasmiy e’tirofga sazovor bo‘ldi. «To‘qimalarning I va II darajasidagi kuyishlarni davolash usuli» ixtirosiga talabnoma (№ IAP 20250619) 2025-yil 11-oktabrda topshirildi, ustuvorlik sanasi ham shu kun bilan belgilandi. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi ixtironi 2025-yil 6-noyabrda Ixtirolar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazib, № IAP 8293 raqamli ixtiro patentini berdi. Ixtiro haqidagi ma’lumot 2025-yil 27-noyabrda rasmiy axborotnomaning 11(295)-sonida e’lon qilindi. Patent patent boji o‘z vaqtida to‘langan taqdirda 2025-yil 11-oktabrdan boshlab 20 yil davomida amal qiladi. Ixtiro xalqaro patent tasnifining A61K36/534, A61K31/722, A61K9/12, A61P17/02 va A61N5/067 sinflariga kiritilgan.

Ixtiro mualliflari va patent egalari: Nurutdinova Feruza Muidinovna, Rasulova Yulduz Zikrulloyevna, Tuksanova Zebiniso Izatulloyevna, Muxamadiyeva Nigina Baxodirovna, Mardonov Sanjar Yoqub o‘g‘li va Jo‘raqulova Sitorabonu Bahodirovna.

«Ilm bilan erishilgan yutuq»

Ixtiro tibbiyotning kombustiologiya va dermatologiya sohalariga oid bo‘lib, uning maqsadi aniq belgilangan: kuchli sovituvchi va og‘riq qoldiruvchi ta’sir hisobiga og‘riq sindromini tez bartaraf etish, kuygan yuzaning infeksiyalanish xavfini sezilarli kamaytirish, mikrosirkulyatsiyani yaxshilash, yallig‘lanishni kamaytirish va shikastlangan teri epitelizatsiyasini tezlashtirish.

Ixtiro mohiyati quyidagi aniq dozalangan bosqichlardan iborat:

1) avaylovchi rejim belgilanadi va kuyish yuzasiga antiseptik eritma bilan ishlov beriladi (tavsifda 0,05 foizli xlorgeksidin va furatsilin misol qilib keltirilgan);

2) kuyish yuzasining har 5 sm² maydoniga steril moy-asos bilan 1:10 nisbatda aralashtirilgan yalpiz (Mentha arvensis) efir moyidan 2–3 tomchi surtilib, 10–15 daqiqa ta’sir ettiriladi;

3) so‘ngra 10–15 sm masofadan kuygan yuzaga tarkibida xitozan va dekspantenol bo‘lgan aerozol ko‘pik bir tekis yupqa qatlamda sepiladi; bu muolaja jarohat to‘liq epitelizatsiyalanguncha 5–10 kun davomida kuniga 2–3 marta takrorlanadi;

4) davolashning birinchi kunidan boshlab kuygan yuza teri orqali to‘lqin uzunligi 365 nm, quvvati 2 mVt bo‘lgan past intensivlikdagi ultrabinafsha lazer nuri bilan uzluksiz rejimda 2–3 daqiqadan, kuniga bir marta, 5–6 kun nurlantiriladi; shundan so‘ng to‘lqin uzunligi 635 nm, quvvati 2–3 mVt bo‘lgan qizil spektrli lazer terapiyasi 10–15 daqiqadan, kuniga bir marta, 6 kun davomida o‘tkaziladi.

Ixtironing yangiligi ana shu kombinatsiya va uning qat’iy sxemasida. Tavsifga ko‘ra, yalpiz efir moyi kuyishlarni davolash uchun ilk bor yangi maqsadda qo‘llanilgan, xitozan va dekspantenol saqlovchi aerozol ko‘pik (tavsifda Pantesun ko‘pigi misolida) o‘z maqsadida, biroq ilk bor yalpiz efir moyi bilan birgalikda ishlatilgan. Fizioterapiya ham ikki bosqichli: ultrabinafsha lazer yallig‘lanishga qarshi, qizil spektrli lazer esa regenerativ ta’sir ko‘rsatadi. Tavsifda usulda BTL-4000 Premium va «Kvars Statsionar ORK-21» apparatlaridan foydalanilgani ham ko‘rsatilgan.

Ixtiro tavsifida usulning quyidagi afzalliklari qayd etilgan:

— yalpiz efir moyi va aerozol ko‘pik birgalikda qo‘llanganda birinchi kunning o‘zidayoq kuchli sovituvchi va og‘riq qoldiruvchi ta’sir hisobiga og‘riq tez bartaraf etiladi;

— xitozan hosil qilgan himoya biopardasi mikroorganizmlar kirishiga to‘sqinlik qiladi va ikkilamchi infeksiya xavfini kamaytiradi;

— teri tiklanish muddati qisqaradi: tavsifga ko‘ra, I darajali kuyishlarda o‘rtacha 5–7 kunda, II darajali kuyishlarda 10–14 kunda teri qoplami to‘liq tiklanadi;

— aerozol shakli preparatni kuyish yuzasiga bevosita tegmasdan, bir tekis va shikastlamasdan surtish imkonini beradi, bu qo‘shimcha mexanik jarohat va og‘riqni kamaytiradi;

— kompleks asosan mahalliy ta’sir ko‘rsatadi, asoratsiz kechishda tizimli og‘riq qoldiruvchi va antibiotiklarga ehtiyojni kamaytiradi hamda dag‘al chandiqlar hosil bo‘lish xavfini pasaytiradi.

Usulning amaliy ahamiyati shundaki, u murakkab hujayra texnologiyalari va maxsus laboratoriyalarni talab qilmaydi, qo‘llaniladigan vositalar va apparatlar esa fizioterapiya amaliyotida ma’lum. Shu bois usulni kombustiologiya va dermatologiya bo‘limlarida, umumjarrohlik statsionarlarida, shuningdek, yuzaki kuyishlarni davolash ko‘p hollarda amalga oshiriladigan ambulator sharoitda qo‘llash mumkin. Kelgusida uni Buxoro viloyati sog‘liqni saqlash muassasalari amaliyotiga joriy etish hamda institutning tegishli kafedralarida o‘quv jarayoniga kiritish rejalashtirilgan.

Abu Ali ibn Sino nomini faxr bilan olib yuruvchi institut olimlari uchun shifobaxsh o‘simliklar imkoniyatlarini zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish — buyuk alloma an’analarining munosib davomidir. № IAP 8293 patenti esa ilm-fan bemor salomatligiga xizmat qilganda erishiladigan yutuqlarning yana bir yorqin namunasidir.