Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti • «Ilm-fan qahramonlari — yoshlarga namuna» loyihasi • Ruknlar: «Bir ixtiro tarixi»

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot institutining «Bir ixtiro tarixi» ruknida bugun O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan berilgan FAP 2949-son foydali modelga patent haqida hikoya qilamiz. Foydali model «Qizilo‘ngach gastroezofageal reflyuks kasalligida eroziv-yara shikastlanishlarini infraqizil diod lazer yordamida kompleks davolash usuli» deb nomlanadi. Bu rasmiy nom ortida gastroenterologiya va endoskopik jarrohlik amaliyotidagi muhim savol, klinik kuzatuvlar va jamoaviy mehnat turadi.

Gastroezofageal reflyuks kasalligi nima?

Gastroezofageal reflyuks kasalligi (GERK) — oshqozon tarkibining qizilo‘ngachga qayta tashlanishi tufayli yuzaga keladigan, kislotaga bog‘liq hazm tizimi kasalliklarining yorqin namunasidir. Bemorda ko‘pincha doimiy qayt, epigastral soha yoki ko‘krak orqasidagi og‘riq, ko‘ngil aynishi va qusish kuzatiladi. Kasallik og‘irlashsa, qizilo‘ngach shilliq qavatida eroziya va yaralar paydo bo‘ladi, Barrett qizilo‘ngachi rivojlanishi, keyinchalik adenokarsinoma hamda chandiqli torayish xavfi oshishi mumkin.

Foydali model tavsifida qayd etilganidek, so‘nggi o‘n yilliklarda bu kasallik bilan og‘rigan bemorlar soni sezilarli oshgan. 1998-yilda GERK bemorlar hayot sifatini eng ko‘p yomonlashtiradigan 5 holat qatoriga kiritilgan. Bugungi kunda zamonaviy dorilar yuqori o‘ziga xoslikka ega va bazal kislota ishlab chiqarilishini kuchli bosadi. Shu bilan birga, aholi darajasida kasallanish o‘sishda davom etmoqda, bu esa davolash yondashuvlarini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.

Savol amaliyotdan tug‘ildi

So‘nggi yillarda klinikada past intensivlikdagi lazer nurlanishi keng qo‘llanila boshlagan. Tavsifda ta’kidlanishicha, lazer terapiyasi samaradorligi, nojo‘ya ta’sirlarning yo‘qligi va soddaligi bilan zamonaviy tibbiyotda mustahkam o‘rin egallagan. Biroq mavjud usullarning zaif tomonlari ham bor:

• ba’zilarida lazer teri orqali ta’sir ettiriladi va nurlanish to‘g‘ridan-to‘g‘ri shikastlangan shilliq qavatga yetib bormaydi;
• boshqalarida parametrlar shifokorning subyektiv tanloviga qoldiriladi;
• tomir ichiga lazer bilan qon nurlantirish esa qon ivishi buzilgan bemorlarda cheklangan.

Eng yaqin analog — mualliflarning 2022-yildagi maqolasi: GERK II–IV darajali reflyuks-ezofagit bilan asoratlangan 24 nafar (17,8 foiz) bemorda «Lakhta‑milon» apparati yordamida infraqizil diod lazer qo‘llanilgan. Biroq prototipda umumiy energiya, har bir uchastkaning nurlanish davomiyligi va takroriy muolaja muddati ko‘rsatilmagan. Shu bois savol tug‘ildi: standart dori terapiyasini endoskopik nazorat ostidagi lazer nurlanishi bilan birlashtirib, energiya, vaqt va takrorlash oralig‘i aniq belgilangan kompleks usulni yaratish mumkinmi?

Yechim: dori terapiyasi va aniq parametrli lazer nurlanishi

Avval bemorga standart kompleks terapiya o‘tkaziladi: sitoprotektiv preparatlar, amoksitsillin (ovqatdan keyin 1000 mg, sutkasiga 2 marta), klaritromitsin (ovqatdan oldin 500 mg, sutkasiga 2 marta) va proton pompasi ingibitorlari ichiladi.

So‘ng tomoq 10 foizli lidokain bilan namlanadi, og‘iz orqali endoskop kiritiladi va uning instrumental kanalidan «Lakhta‑milon» apparatining yorug‘lik o‘tkazgichi o‘tkaziladi. Qizilo‘ngach shilliq qavatining eroziv-yarali qismlari endoskopik nazorat ostida, quyida keltirilgan parametrlar bo‘yicha nurlantiriladi; so‘ng endoskop olib tashlanadi. Davolash boshlanganidan 10–14 kun o‘tgach, eroziv zonalar kamayishi tasdiqlansa, xuddi shu rejimda qayta nurlantirish o‘tkaziladi. Agar diafragma qizilo‘ngach teshigi churrasi aniqlansa, tavsifga ko‘ra, parallel ravishda laparoskopik antireflyuks operatsiyalarini ham bajarish mumkin.

Lazer nurlanishi parametrlari (foydali model formulasi asosida)

Parametr	Qiymat
To‘lqin uzunligi	970 nm
Rejim	impuls
Quvvat	7 Vt
Masofa	shilliq qavat yuzasidan taxminan 0,5 sm
Umumiy energiya	137 J
Har bir uchastka maydoni	taxminan 1 sm²
Nurlanish davomiyligi	2–4 soniya
Takroriy seans	davolash boshlanganidan 10–14 kun o‘tgach, eroziv zonalar kamayishi tasdiqlanganda, xuddi shu rejimlarda

Usulning afzalliklari

Tavsifda qayd etilgan afzalliklar:

• nurlanishni davolashning birinchi sutkasidayoq, oddiy endoskopik tekshiruv vaqtida, qizilo‘ngach ichida, patologik o‘choqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ettirish mumkin;
• impuls rejimida, 0,5 sm masofada o‘tkazilgan nurlanish nekrozga olib kelmaydi, 2–4 soniyalik ta’sir esa muolaja vaqtini qisqartiradi;
• usulni antireflyuks operatsiyalarining oldingi va keyingi davrida ham qo‘llash, GERK asoratlari — adenokarsinoma va chandiqli torayish — xavfini kamaytirish mumkin.

Klinik qo‘llanilish misollari (patent tavsifidan)

Tavsifda usulning samaradorligi akademik V.Vaxidov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan jarrohlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazi poliklinikasidagi ikki klinik misol bilan tasdiqlangan.

Birinchi misol. 57 yoshli bemor 10 yillik shikoyatlar — epigastral og‘riq, doimiy qayt, ko‘ngil aynishi, qusish, tana vaznining kamayishi — bilan murojaat qilgan; konservativ davolashdan so‘ng shikoyatlar 2–3 oyda qaytalangan. Endoskopiyada 4 sm li diafragma qizilo‘ngach teshigi churrasi, IV darajali reflyuks-ezofagit, Barrett qizilo‘ngachi, oshqozon shilliq qavatining 6 sm gacha distopiyasi va diffuz kataral gastrit aniqlangan. Bemor operatsiyadan bosh tortgan. Standart terapiya va lazer nurlanishi (3 soniyadan) o‘tkazilgan, 10 kundan so‘ng qayta nurlantirish bajarilgan. 48 kundan so‘ng shikoyatlar sezilarli kamaygan, reflyuks-ezofagit II–III darajaga tushgan; churra o‘lchami o‘zgarishsiz. Ikkinchi kurs lazer nurlanishi o‘tkazilgan.

Ikkinchi misol. 80 yoshli bemor 10–15 yillik shikoyatlar — ko‘krak orqasidagi og‘riq, doimiy qayt, ko‘ngil aynishi, qusish, hikqichoq, umumiy zaiflik — bilan murojaat qilgan; konservativ davolash samarasi taxminan 5–6 oy saqlangan. Endoskopiyada 9–10 sm li churra, IV darajali reflyuks-ezofagit, Barrett qizilo‘ngachi, oshqozon shilliq qavatining 10 sm li distopiyasi va qizilo‘ngach o‘rta uchidagi yara (og‘izdan 10 sm, 1,0×0,8 sm) aniqlangan. Yoshi va hamroh kasalliklar tufayli kompleks davolash tavsiya etilgan. Birinchi kursda har bir uchastka 4 soniya nurlantirilgan; gistologiyada qizilo‘ngach epiteliysida apoptoz qayd etilgan. 14 kundan so‘ng shikoyatlar sezilarli kamaygan, reflyuks-ezofagit III darajaga yaxshilangan, yara 0,8×0,5 sm ga kichraygan; churra o‘zgarishsiz. Ikkinchi kurs xuddi shu rejimda o‘tkazilgan.

Tavsifga ko‘ra, samaradorlik belgisi — eroziv-yarali o‘zgarishlarning kamayish tendensiyasi, so‘ng to‘liq tuzalishdir. Ikkala misolda ham shikoyatlar kamaygani va endoskopik manzara yaxshilangani ko‘rsatilgan.

Talabnomadan patentgacha

Ilmiy natijani huquqiy himoyalash — alohida mehnat. Mualliflar foydali modelning qo‘llanish sohasi, analoglar tahlili, yangiligi, vazifasi va texnik natijasi bayon etilgan talabnoma hujjatlarini tayyorladi. Talabnoma 2026-yil 19-yanvarda kelib tushdi va unga FAP 20260029 raqami berildi; shu sana ustuvorlik sanasi hisoblanadi.

Talabnoma belgilangan tartibda ko‘rib chiqilgach, 2026-yil 20-fevralda foydali model O‘zbekiston Respublikasi Foydali modellar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi va «Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari to‘g‘risida»gi Qonunga asosan Adliya vazirligining FAP 2949-son foydali modelga patenti berildi. Foydali model 2026-yil 26-martda axborotnomada chop etildi (Byul., № 3(299)). Patent O‘zbekiston Respublikasi hududida 2026-yil 19-yanvardan boshlab, patent boji o‘z vaqtida to‘langan taqdirda, 5 yil mobaynida amal qiladi.

Patent olish bosqichlari

Sana	Bosqich
19.01.2026	Talabnoma kelib tushdi (FAP 20260029); ustuvorlik sanasi
19.01.2026 — 20.02.2026	Talabnoma belgilangan tartibda ko‘rib chiqildi
20.02.2026	Foydali model Foydali modellar davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazildi; Adliya vazirligining FAP 2949-son patenti berildi
26.03.2026	Axborotnomada chop etildi (Byul., № 3(299))
19.01.2026 dan 5 yil	Patentning amal qilish muddati (patent boji o‘z vaqtida to‘langanda)

Foydali model mualliflari

Foydali model mualliflari va patent egalari: Axmedov G‘ayrat Keldibayevich, Gulamov Olimjon Mirzaxitovich, Sherbekov Ulugbek Axrarovich, Achilov Mirzakarim Temirovich, Davlatov Salim Sulaymonovich, Saydullayev Zayniddin Yaxshiboyevich va Bobokulov Azamat Uktamovich. Bu natija jamoaviy ilmiy mehnat samarasi bo‘lib, uning har bir muallifi o‘z hissasini qo‘shgan.

Shifokor va bemor uchun nima beradi?

Shifokor uchun bu usul aniq, takrorlanadigan parametrlarga ega: nurlanishni davolashning birinchi sutkasidayoq, oddiy endoskopik tekshiruv vaqtida, to‘g‘ridan-to‘g‘ri shikastlangan shilliq qavatga ta’sir ettirish, 10–14 kundan so‘ng esa yaxshilanish tasdiqlansa, xuddi shu rejimda qayta nurlantirish mumkin. Standart dori terapiyasi bekor qilinmaydi, balki endoskopik nazorat ostidagi lazer ta’siri bilan to‘ldiriladi.

Bemor uchun esa bu qo‘shimcha tayyorgarliksiz, tekshiruv bilan bir vaqtda o‘tkaziladigan, har bir uchastkaga 2–4 soniyalik qisqa muolaja va GERKning og‘ir asoratlari — adenokarsinoma va chandiqli torayish — xavfini kamaytirishga qaratilgan yondashuv demakdir. Ta’kidlash joiz: bu mo‘jizaviy davo emas, balki patent bilan himoyalangan, aniq parametrli kompleks davolash usuli.

«Bir ixtiro tarixi» ruknidagi bu hikoya klinik amaliyotdagi aniq savol — qizilo‘ngachdagi eroziv-yara shikastlanishlarini qanday samaraliroq davolash mumkinligi — qat’iy parametrlar va jamoaviy mehnat tufayli huquqiy himoyalangan natijaga qanday aylanishini ko‘rsatadi. Yosh tadqiqotchilar uchun esa u muhim haqiqatni eslatadi: ilm yo‘li bemorning yonidan — amaliyotdagi muammoni ko‘ra bilishdan boshlanadi.

#BirIxtiroTarixi #IlmFanQahramonlari

Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti — Matbuot / axborot xizmati • 2026-yil noyabr

Asos: Adliya vazirligining FAP 2949-son foydali modelga patenti.